INTERVISTA

Ish-presidenti i fundit i regjimit komunist rrëfen jetën e tij

Ramiz Alia tregon si e ka njohur Enver Hoxhën, rrëfen gabimet dhe të mirate komunimzmit. Ai rrëfen edhe mëkatin më të madh të Mehmet Shehut dhe si u zbuluar që ai ishte agjent.Ai rrëfen takimin e e parë me Berishën në Paris dhe pse ka qenë për Nanon si kryetari i PS. Alia shton se Nano ka ndryshuar negativisht. Po ashtu Ramiz Alia tregon se ai nuk është takuar kurrë me Edi Ramën dhe jep arsyet pse nuk e takon.
Ju keni shkruar shumë libra, mes të cilëve, “Unë Ramiz Alia rrëfej historitë” dhe shumë libra të tjera me intervista të gjata, me gazetarë kosovarë, me impenjime të tjera të letrave, të cilat janë grumbulluar në formën e disa librave. Pse ishte i domosdoshëm pikërisht ky libër dhe pse gjithë kjo rrokje e jetës suaj nga fillimi deri në fund, ndërkohë që në këto libra është dhënë në fakt kjo jetë...?!
Ato librat e mëparshëm, siç e thatë edhe vetë, ishin të pjesshme. Domethënë ishin për ngjarje të veçanta, për pjesë të veçanta. Në këtë libër unë, duke marrë parasysh dhe moshën, duke menduar që unë me këtë libër mbyll shkrimet me jetën time...
Kur keni rënë në kontakt për herë të parë me lëvizjen komuniste, si ka qenë?
Për herë të parë unë kam rënë në kontakt gjatë vitit 1941. Nuk ishte krijuar Partia Komuniste në atë kohë, por kishte grupe komuniste që vepronin dhe disa nga këto grupe punonin, dhe përpiqeshin të futnin idetë e tyre tek të rinjtë. Në atë kohë ishte botuar një libër, libri “Nëna” i Maksim Gorgit dhe ishte i ndaluar për kohën, dhe kalonte dorë më dorë. Është një moment interesant në atë kohë, me shokun tim të ngushtë Manush Alimanin. Një ditë, unë u takova me një shok komunist...
Kur ratë në kontakt për herë të parë në një celulë komuniste?
Unë e kam shkruar edhe në libër. Ju e dini nga historia që Partia Komuniste u krijua në nëntor të vitit 1941. Kurse organizata e Rinisë Komuniste është krijuar në 20 janar të vitit 1942. Unë jam pranuar në rininë komuniste menjëherë, që në janar. Por, isha në grupet e rinisë komuniste që përpara, që nga dhjetori apo nëntori. Por futur në rininë komuniste, në janar.
Çfarë do të thoshte të futeshe në rininë komuniste?
Domethënë një organizatë ku futeshin disa të rinj, jo të tërë, ata që e ndjenin veten të gatshëm për të luftuar për çlirimin e vendit tonë, të Shqipërisë, por jo vetëm kaq, por edhe që kishin simpati për idetë komuniste.
Kush ishte udhëheqësi i asaj organizate ku ju u pranuat?
Në atë kohë sekretari i Rinisë Komuniste ishte Qemal Stafa.
Ju e keni takuar Qemal Stafën?
Atë e kam takuar pikërisht në janar të 1942. Në 21 janar është përvjetori i vdekjes së Leninit dhe në një shtëpi ilegale...
Afër qendrës së Tiranës?
Brenda qytetit, diku andej nga lagja e pishës, është tek “Pazari i Ri”, pak më tutje. Aty Qemal Stafa foli për Leninin, për jetën e tij.
Ku ishit më 5 maj dhe ku e mësuat vrasjen?
Ishim nxënës në shkollë, në gjimnazin e Tiranës dhe kur erdhi lajmi që u vra Qemal Stafa. Atëherë u bë në gjimnaz, erdhi një shok, ilegal ishte, i cili foli në një pushim aty, erdhën të tërë nxënësit. Ai vetëm dha një përshëndetje për Qemal Stafës.
Për ju ka pasur diçka të dyshimtë në vrasjen e tij?
Nuk ka pasur ndonjë gjë, ishte një rastësi që ndodhi, meqë një shoku i zunë, kishte dokumentin e shtëpisë, rastësisht i gjeti policia në shtëpi dhe pikë.
Kur vendosët të dilnit partizanë?
Në prill të vitit 1943, mua dhe Manush Alimanin, na njoftuan, duhet të shkonim në shtëpinë e Zeqe Agollit sepse na kërkonte Nako Spiru.
Kur keni dëgjuar fillimisht për Enver Hoxhën dhe më pas takuar?
Herën e parë e kam parë Enver Hoxhën. Ka qenë kjo në demonstratën e parë që është bërë në Tiranë, në tetor të vitit 1941.
Si e njohët që ishte Enver Hoxha?
Në këtë demonstratë, në një moment të caktuar, nga fundi i demonstratës, ne të rinjtë, pasi kishim bërë një xhiro nëpër qytet dolëm tek sheshi “Skënderbej”. Në atë kohë karabinieria italiane sulmon të rinjtë dhe filluan të godasin me shkopinj, me bajoneta, me këto. Në atë moment ne të rinjtë pamë një burrë të gjatë, i cili u fut në mes dhe zuri atje komandantin e karabinierëve, që ishte kolonel ai, e zu për fyti, i ra një grusht dhe e rrëzoi përtokë. Të tërë ne: Kush është ky? Disa që e njihnin, Enver Hoxha. Këtu e kam dëgjuar për herë të parë.
Pra ky moment nuk ka qenë legjendë e propagandës komuniste, se është shkruar...
Jo jo, e pamë me sytë tonë. Atëherë nuk e kam takuar.
Kur e keni takuar?
Në vitin 1942, pasi ishte bërë partia etj., ky rrinte në shtëpinë e Zeqi Agollit, ilegal. Me Zeqiun unë isha shumë shok dhe shpesh shkonim në shtëpinë e atij për të bërë detyrat e shkollës. Një ditë vajtëm atje, bëmë ato detyrat, kur dalim nga dhoma e detyrës, po zbrisnim poshtë, kur në korridor na del përpara Enver Hoxha. E para herë e shikoja. Ai i tha Zeqiut, ky është shoku yt që më ke folur. Po, i tha Zeqiu. Si je më tha, mirë i thashë unë. Po mësoni, mësuam i thamë. Duhet të jeni nxënës të mirë, më tha. Kaq.
Ju e dinit që Enver Hoxha ishte udhëheqës i Partisë Komuniste?
Po po, dihej.
Më pas si shkuat?
Takimin tjetër me Enver Hoxhën e kam bërë në mars të 1944, u bë një kurs teorik për disa kuadro të rinisë, jo vetëm të rinisë, të partisë, të brigadave, të jugut. Ishin vetëm Qarku i Korçës, Vlorës, Gjirokastrës dhe Beratit. U bë kjo në Panarit të Korçës. Atje ishin jo vetëm Enver Hoxha, por ishte edhe Koçi Xoxe, Bedri Spahiu, Ymer Dishnica etj., të cilët bënin një kurs teorik, aty ka folur Enver Hoxha, aty e kam takuar, pasi më thirri në mënyrë të veçantë. Më tha, ti nuk do të jesh më në rininë e Beratit, do të kalosh në brigadë.
Dallonte në atë kohë Enver Hoxha, ishte i qartë, kishte oratori?
Dallonte. Mbaj mend në atë mbledhje, ai foli për çlirimin e vendit dhe çfarë detyra i dalin vendit tonë në prag, menjëherë. Me një fjalë, hapi një perspektivë përpara nesh që jo vetëm çlirimi do të vij shpejt, por edhe çfarë duhet bërë në ditët e para të çlirimit.
Ky ishte takimi i fundit i juaji gjatë luftës?
Pas kësaj e kam takuar në Kongresin e Rinisë, në gusht të 1944, në Skrapar. Pastaj e kam takuar në fund të luftës, në dhjetor të 1945, ku u emërova komisar politik i divizionit të 5. Më thirri dhe më dha udhëzime se çfarë duhet të bëjmë ne atje, sidomos më foli shumë gjatë për Kosovën, çfarë duhet të bënim ne me kosovarët, si duhet të silleshim, si duhej rinia e Kosovës, kuadrot e Kosovës, me qëllim që populli i Kosovës të zhvillohej, të fitonin ato tiparet e domosdoshme për të qenë një vend si Shqipëria, i lirë, i pavarur.
Pasi u kthyet nga ish-Jugosllavia, si u ingranuat në jetën e pas luftës në Shqipëri...?!
Unë në Jugosllavi kam qenë në fund të muajit mars dhe gjysmën e muajit prill, kemi qenë deri në Bosnjë, në atë kohë. Prej atje jemi kthyer në Tiranë, unë. Sepse u bë Kongresi i II-të i Bashkimit Rinisë Anti-Fashiste dhe efektivisht kalova nga divizioni i V-të, kalova në komitetin qendror të rinisë anti-fashiste, por gjithmonë me detyrën si përgjegjës i rinisë të gjithë ushtrisë. Ja 2-3 muaj kjo punë dhe pastaj vazhdova në rini, të punoj si sekretar i Komitetit Qendror të Rinisë dhe filloi jeta ime në rini politike.
A është e vërtetë apo legjendë që gjatë kohës së studimeve tuaja jeni njohur edhe me Gorbaçovin?
Jo, nuk është e vërtetë, është legjendë. Megjithëse unë kam marrë vesh që në atë kohë paska studiuar edhe ai, por jo në atë shkollë ku isha unë, në një shkollë tjetër. Por jo, nuk jam njohur. Me Gorbaçovin nuk jam takuar asnjëherë.
Kush ishin sfidat me të cilat përballohej Shqipëria në këtë periudhë dhe a ishte kjo momenti i prishjes me Bashkimin Sovjetik?
Menjëherë pas çlirimit të vendit, Partia e Punës, detyrë themelore kishte rindërtimin e Shqipërisë, që ishte një punë kolosale, se vendi ishte i shkatërruar totalisht. Nuk flas më për shtëpitë e familjarëve, fabrika sa kishte në atë kohë, të gjitha urat e Shqipërisë, të gjitha ishin shkatërruar. Kështu që, vendi kishte nevojë për rindërtim. Por jo vetëm kaq, vendi kishte nevojë edhe për një zhvillim industrial dhe bujqësor. Kjo ishte edhe një nga misionet e mëdha të Partisë në atë kohë, të ndërtonte vendin, të fuste zhvillimin e ekonomisë së vendit. Një gjë dua ta theksoj, shpeshherë njerëzit e harrojnë, 90% e popullit në 1945 e popullit ishte analfabet dhe në 1990, 60% e rinisë sonë ishte me shkollë të mesme, një ndryshim kolosal, jo më analfabet që nuk kishte. Tani kanë filluar një çikë analfabetët. Kishte 150 mijë djem dhe vajza që mbaruan shkollat e larta në Shqipëri. Pati një zhvillim kolosal në atë drejtim. E theksoj këtë se shpeshherë harrohen. Marr problemin e dytë, ato që kanë të bëjnë me jetën e njeriut...
Kë konsideroni tjetër si arritje të asaj periudhe?
Doni të marr elektricitetin. Ky është gjithashtu një përparim i madh. Të gjitha këto që kanë kushtuar shumë energji. Unë mbaj mend, më kujtohet, në 1957 kam qenë ministër i Arsimit, kemi hapur shkolla, kemi dërguar mësues për 4 nxënës në malësi. 4 nxënës, mësues. E keni parasysh sa kosto për shtetin?! Dua të them, është gjynah të harrohet ajo që është bërë. Është bërë një gjë kolosale. Pa dyshim që ka mungesa të tjera sa të duash.
Ju thatë tre arritje, kush mund të jenë tre gabimet e mëdha që ju konsideroni për atë periudhë, e parë me sytë e tanishëm?
Unë nuk quaj gabim kolektivizimin, përkundrazi ishte i nevojshëm. Sepse edhe parimi i asaj shoqërie ishte shoqëri kolektive.
Ndalimin e fesë e konsideroni gabim?
Ndalimi i fesë ishte gabim, nuk ka dyshim, ishte një nxitim i joni.
Luftën e klasave e konsideroni gabim?
Lufta e klasave vetë nuk ishte gabim si luftë klasash, mënyra se si është zhvilluar ka pasur gabime. Luftë klasash bëhet edhe sot.Jo, nuk quhet e tillë.Nuk doni t’i vendosni emrin. Luftë klasash është edhe sot efektivisht.
Po izolimin total të Shqipërisë e konsideroni gabim?
Izolimi i vendit tonë është padyshim edhe ajo mund të quhet gabim i joni, nuk është meritë, por duhet pasur parasysh rrethanat në të cilat vepronte vendi ynë. Mos harroni një gjë, se shpesh njerëzit e bëjnë historinë duke harruar. Ndaj Shqipërisë së vogël, doli Jugosllavia kundër, Greqia ishte kundër, Italia ishte kundër, një vend i vogël i rrethuar nga këto tre vende, ishte një rrezik për lirinë dhe pavarësinë e vendit tonë. Doli më vonë BS që u kundërvu, nuk ishte thelbësore me BS çështja ideologjike, por ishte pikërisht çështja e mbrojtjes së lirisë dhe pavarësisë së vendit tonë.
Po të dënuarit politik dhe heqja e pronës, konsiderohet si gabim? Pra mund të bëhej ndryshe?
Heqjen e pronës nuk e quaj gabim, se ajo ishte teoria e kohës. Ne kërkonim një barazi të popullit. Për sa i përket disa momenteve të ndryshme në luftën e klasave, nuk ka dyshim që unë mendoj se nuk janë të drejta, janë bërë gabim. Domethënë gjëra të tilla ka pasur, gabime të tilla, që janë dënuar njerëz të pafajshëm, ka pasur raste të tilla. Këtu në daç organet e Sigurimit të Shtetit, në daç organet e partisë, shpeshherë kanë bërë atë që quhet luftë klase, më tepër nga çfarë duhej, në drejtime nga ndonjëherë jo të saktë. Pa dyshim që gjëra të tilla ka pasur, nuk është se mohoj prirje të tilla të gabuara. Por, kjo nuk do të thotë që e tëra ka qenë bosh, e tëra ka qenë keq. Por duhet pasur parasysh mirë momentet historike. Të kishe kundër këto që përmenda, iu shtua dhe BS, nuk ishte e lehtë, ishte shumë e vështirë.
Zoti Alia, ju keni reflektuar dhe njohët disa nga gabimet e asaj periudhe. Sa nga këto gabime ia njihni dhe Enver Hoxhës? Kush kanë qenë gabimet e Enver Hoxhës, e parë nga ky kënd sot.
Unë nuk mendoj kështu, unë mendoj se ajo që është bërë mirë dhe që ajo është bërë keq, ka qenë kolegjiale. Nëse ka pasur gjëra të mira, ka bërë Enver Hoxha, i kemi bërë të tërë. Nëse ka pasur gjëra të këqija, i ka bërë Enver Hoxha, i kemi bërë të tëra.
Ju e njihni si gabim të Enver Hoxhës faktin e gjatë 25 viteve, disa nga bashkëpunëtorët e tij të afërt, të punës më vonë, u eliminuan më vonë në të ashtuquajturën grupe armiqësore. A ishte kjo një përpjekje e tij për ta pasur fushën rreth e rrotull tij të pastër që askush të mos ia vinte në dyshim, ka lidhje kjo gjë?
Unë e theksoj edhe njëherë, nuk i krahasoj kështu dhe nuk i gjykoj kështu gjërat. Se më thua ti Enver Hoxhës, pse mos të them Mehmet Shehut, për shembull, pse të mos them Ramiz Alisë.
Se Mehmeti ishte viktimë vetë më vonë...
Jo, jo, po përpara 1980...
Mehmeti ka qenë më aktiv se Enver Hoxha?
Të gjithë kanë qenë aktiv. Unë të thashë s’i ve gisht as atij, unë quaj se të gjitha veprimet kanë qenë veprime që lidhen me një vijë të partisë, që kishin një vijë të caktuar partisë, që përgjigjeshin të gjithë. Nuk dua të vej gisht.
Duke menduar nga distancë kohore, 20 vjet pas rrëzimit të komunizmit në Shqipëri. Mos u teprua pak me këto dënimet e shokëve tuaj të asaj periudhe, a ka pasur teprime?
Ky është një problem tjetër. Unë e thashë, kjo hyn në kuadrin e asaj që thamë përpara, në zhvillimin e luftës së klasave, e cila pa dyshim që është tepruar, pa dyshim ka kaluar kufijtë e realitet. Në këtë kufij të realitet përfshihen edhe raste të tilla. Unë e kam thënë edhe në një vend tjetër, jo në këtë libër, s’e mbaj mend në e kam shkruar, disa gjeneralë u akuzuan dhe u dënuan si tradhtarë të atdheut të lidhur me të huajt etj..
Pa qenë të tillë...
Sigurisht që pa qenë, ata u dënuan. Çfarë ndodhi? Ndryshoi sistemi. Në këtë sistem të ri të demokracisë pluraliste, të gjithë këta njerëz nuk u hodhën në kampin kundërshtar, përkundrazi vazhduan të jenë me atë parti me të cilin kishin qenë, ose në atë bllok që kishin qenë...
Megjithatë kjo nuk i ngushëllon plagët e familjeve të tyre...
Dakord, ky është një tjetër problem.
Përveç gjeneralëve që ju i quani një tejkalim të së drejtës për t’i dënuar deri në atë masë që u dënuan, kush tjetër ish-udhëheqja e lartë e asaj periudhe, apo ish-ministra, mendonin se në një farë mase është tejkaluar e drejta për ta dënuar? Kë konsideroni që nuk ishin fajtor dhe u dënuan si të tillë? Për shembull, Todi Lubonja, Kiço Ngjela etj,.
Në librin tim kam folur për Todi Lubonjën, sepse mendoj se ai grup i Todit, i atyre shokëve që ishin, grupi i kulturës, ata u dënuan, por për mendimin tim ishte një veprim i nxituar. Nuk ishin ata fajtorë për atë çështje, unë kam qenë vetë pjesëtar, madje në atë grup edhe unë kam marrë dënim. Në atë mbledhje që janë dënuar ata. Mendimi im ka qenë që nuk duhesh shkuar në ato ekstreme ku shkoi dënimi, por nuk mund të them këtë gjë për Mehmet Shehun. Nuk e them dot...
Çfarë nuk thoni dot se Mehmet Shehu...
Ai ia bëri vetës.
Në ç’kuptim?
Të gjithë procedurën, deri tek vetëvrasja.
U vetëvra apo e vetëvranë?
Ai u vetëvra.
A u detyra nga rrethanat të vetëvritej?
Nuk besoj se asnjë njeri në botë nuk vret veten nëse nuk ka rrethana të atilla që e çojnë në vetëvrasje. Unë jam i bindur që Mehmeti vrau veten sepse nuk duronte dot kritikat, vërejtjet e ndryshme. Ajo psikozë që mundonte Mehmetin u duk në Kongresin e Partisë, nëse ju kujtohet në atë kohë. Mehmeti nuk kishte gjallëri në shkathtësinë e tij, përkundrazi, megjithëse ai foli, por më tepër recitoi se sa foli.
Ku ishte gabimi që kishte bërë Mehmet Shehut?
Gabimi i rëndë që bëri Mehmeti ishte ai gabim që Mehmeti e dënonte vetë dhe ka dënuar shumë njerëz për atë gabim, që lejoi fejesën e djalit me një familje që konsiderohej në atë kohë e deklasuar. Mehmeti këtë gjë nuk e bënte për të tjerët.
Mos ishte një kurth që iu bë Mehmetit?
Jo, e zgjodhi vetë. Unë nuk diskutoj problemin si e bëri, qysh e bëri.
Ky është mëkati më i madh që ka bërë Mehmet Shehut?
Ai është një mëkat që ka bërë.
Ju edhe sot mendoni që Mehmet Shehu ishte një poli agjent?
Ah ky është një tjetër problem. Për sa i përket asaj që thuhet për Mehmetin, unë për vete personalisht nuk kam ditur se çfarë dokumentesh kishte. Pasi u vra Mehmet Shehu, mua më thirri në zyrë Enver Hoxha dhe më pyeti, tha je ti në dijeni të atyre dokumenteve që na kanë ardhur në 1964 nga Vjena lidhur me Mehmet Shehun. Unë me të vërtetë nuk dija gjë dhe i thashë jo, nuk jam dijeni. Më tha që kanë ardhur atëherë disa dokumente me të cilat tregohej se Mehmet Shehu ishte agjent i anglezëve, por unë dhe Hysniu i lexuam, i pamë, por konkluduam që mund të ishte një provokacion i rusëve për të na përçarë.
I kishte sjellë ambasada jonë, ku i kishte marrë?
I kishte dorëzuar një X njeri, i panjohur, pa emër. Këto dokumente Enveri u ngrit nga tavolina e tij, shkoi në kasafortën e Hysniut, kishte vdekur, nga atje i nxori dhe m’i dha mua, shikoji tha. Unë i pashë një e nga një, skeda, anglisht ishin të tëra. Me porosi të tij i mora dhe i çova për përkthim.
Këto ishin materiale të shkruara në mënyrë të thjeshtë, apo ishin dokumente komprometuese që Mehmet Shehu kishte firmosur diçka ose...
Jo s’kishte firmosur, ato ishin skeda, ku Mehmet Shehu pretendohej të ishte agjent. Më vonë në 1987 ambasadori jonë në Argjentinë, merr nga një njeri prapë, një amerikan, një letër, në të cilën thotë se dokumentet që u janë dhënë ju në Vjenë janë të sakta. Ky ambasador, në atë kohë, dërgoi një letër për Komitetin Qendror të Partisë. Unë e kam marrë atë letër, në mbledhjen e parë, në fund të mbledhjes, ua kam lexuar anëtarëve. U thashë që po ua lexoj këtë letër, i thashë unë nuk dua asnjë koment, asnjë diskutim, thjesht ua lexova për dijeni dhe kjo letër të futet në arkiv, duhet të jetë në Arkivin e Shtetit. Pse unë nuk kërkova diskutim? Sepse janë diskutime në erë.
Ju mos e lexuat me qëllimin që t’i mbushnit mendjen, shokëve tuaj të Byrosë se Mehmet Shehu ka qenë agjent dhe unë meritoja të isha pasardhësi i Enver Hoxhës?
Jo, jo, s’kam të atilla punëra. Unë e lexova se erdhi, se po ta kisha futur në sirtar, sot e pe ti, ai djali doli dhe e bëri botërisht, po të mos e kisha lexuar unë, sot do të ngriheshin të gjithë dhe do të thoshin pse e ke fsheh.
Vërteton kjo realisht që Mehmet Shehu ka qenë agjent?
Unë them këtë gjë në libër, që këto janë lexuar, janë të shkruara, por a janë të vërteta, askush s’e thotë dot. Nuk ka asnjë dokument që të thotë këto janë të vërteta. Çfarë do të thotë të thuash që janë të vërteta? Ato janë, X-i bëri këtë, takojeni filanin, merrni të dhëna nga filani. Unë mund të them sa të duash. Derisa nuk ka ndonjë dokument që ky ka qenë, ma vërtetoi, tani s’them dot. Nëse më bën mua pyetjen a ka qenë? Unë të them s’di gjë, s’mund të them që ka qenë apo s’ka qenë. S’kam asnjë dokument.
Për ata që kanë dyshime se Mehmet Shehu mund të jetë vrarë, si mund t’i hiqen këto dyshime, duke pasur teori që ka bërë rrugë të nëndheshme poshtë vilës...
Kur është vetëvrarë Mehmet Shehu, të nesërmen në mëngjes më mori në telefon oficeri i tij, Ali Çeno. Më mori në telefon dhe më thotë, ore ky ka vrarë veten. Kush ky, i thashë unë. I the kujt i thashë unë. Po tha, njoftova ministrin e Brendshëm. Në atë kohë ishte ministër Feçor Shehu. Mirë i thashë unë.
Si është e mundur që ju u njoftuat në mëngjes kur ajo ka ndodhur në 1 të natës, kur ishte zbuluar në atë kohë...
Nuk e di këtë. Në atë kohë vajta menjëherë tek Enveri, ia thashë kështu-kështu. Enveri u shtang në vend, mbeti tha pse e bëri këtë. Në këtë kohë vjen Kadri Hzzbiu, që i kishte thënë Feçori dhe erdhi ai.
Kadriu në atë kohë çfarë ishte?
Ministër i Mbrojtjes. Edhe Enveri i tha Kadriut, ore meqë erdhe ti shko në shtëpinë e Mehmetit mos ka lënë ndonjë gjë. Vajti Kadriu dhe kishte lënë një letër Mehmeti, është bërë publike. Kaq është kjo ngjarje në atë kohë, kaq mund të them për figurën e Mehmetit. Nuk mund të them unë personalisht se ishte i tillë. Për mua figura e Mehmetit, përveç këtyre fakteve që po bisedojmë, ai ka qenë një njeri i ditur, një kuadër shumë i zoti, nga çdo pikëpamje, përveç luftëtar dhe trim, ishte dhe korrekt. Ai drejtonte Kryeministrinë dhe me mua raportet kanë qenë miqësore, nuk shkonim shumë me njëri-tjetrin. Por kjo s’do të thotë që ne s’punonim me njëri tjetrin, përkundrazi, kur Mehmeti kishte probleme në Këshillin e Ministrave me arsimin, këto i kisha unë, më merrte gjithnjë në telefon. Më thoshte, i ke parë këto materiale që kemi ne, ke ndonjë vërejtje. I thosha unë mendimin tim dhe pikë. Tregon që ishte shumë korrekt.
Ishte vitit 1981 për të cilën po bëhet fjalë, ishin vitet e fundit të jetës së Enver Hoxhës, ishte periudha kur anëtarët e Byrosë, ministrat, të cilët përgjithësisht vinin nga periudha e luftës, ishte brezi i luftës, ishin rritur dhe fëmijët e tyre ishin rritur, kishin filluar martesat e kështu me radhë. Ka një teori sipas të cilës për shkak edhe të sentimentëve prindërore, martesat, fejesat, kunatat e kështu me radhë, fillua dhe krijuan një atmosferë, e llokoçitën bllokun në atë periudhë. A ka luajtur rol kjo gjë dhe a ishte pjesë dhe vetëvrasja e Mehmet Shehut, e kësaj atmosfere, e kësaj lufte dhe për rrjedhojë kishin filluar shikimet kush do të ishte pasardhësi...
Jo, nuk ka gjëra të tilla, s’ka pasur.
Po në përgjithësi në atë kohë?
Nuk janë këto faktorë që kanë përcaktuar qëndrime të ndryshme, vërejtje të ndryshme, llogari të ndryshme për sa i përket rolit dhe veprimtarisë së udhëheqjes së partisë.
Po një luftë e ftohtë, e heshtur, e nënkuptuar ndoshta më shumë, për pasardhësin e Enver Hoxhës ka pasur?
Nuk ka pasur fare. Deri në minutën e fundit të gjithë ne, duke përfshirë edhe mua që po flas, ishim të bindur se pasardhësi i Enverit ishte Mehmet Shehut, veçanërisht pas vdekjes së Hysni Kapos, kjo u bë fare e qartë. Pse? Mehmeti ishte kryeministër, u bë edhe ministër i Mbrojtjes, u bë dhe sekretar i Komitetit Qendror të Partisë, se mori vendin e Hysniut, me një fjalë zuri të gjithë postet themelore në qeveri dhe parti. Të tërë e respektonin.
Mos ishte pikërisht ky moment ku familja e Enver Hoxhës, ndoshta nuk do të ndiheshin të sigurt me Mehmet Shehun si pasardhës. Nexhmije Hoxha ka pasur ndonjë rol në këtë periudhë?
Këto janë të tëra hipoteza që nuk qëndrojnë, nuk kanë lidhje as me ngjarjet që kanë ndodhur.
Pra vdekja e Mehmet Shehut nuk ka lidhje me një...
...Absolutisht nuk ka lidhje, ka lidhje vetëm me veprimtarinë e Mehmetit, me atë që bëri, si u interpretua ajo, si Mehmeti i interpretoi vetë, si Mehmeti e ndjeu veten në ato situata.
Vërtetë ishte kaq e rëndë ajo çfarë kishte bërë Mehmeti, fejesa e djalit me një vajzë të deklasuar, e cila në fakt ishte pjesë e ekipit të kombëtares së volejbollit të femrave, dilte jashtë shtetit me Dinamon, i ati ishte profesor në universitet. Vërtetë ishte kaq e rëndë ajo që kishte bërë Mehmet Shehu?
Me të vërtetë tronditja e Mehmetit është pak e çuditshme. Thelbi është që kushdo që priste një vendim ishte Kongresi i Partisë, që u bë në nëntor të 1981. Shumë njerëz prisnin që në Kongres t’i jepej goditja Mehmetit. Unë mbaj mend ata kineastët, këta që na marrin nëpër filma, më kanë ardhur mua edhe më thoshin, aman thuaj shokut Mehmet të vesh ndonjë kostum tjetër, se kishte veshur një kostum të zi. Ndërkohë që të tjerët ishin me kostume të çelura. Mehmeti ishte nxirë fare, se priste ndonjë gjë nga Kongresi, por s’ndodhi asgjë, mbajti të tëra funksionet. Pra, efektivisht në anën thelbësore se goditja mund t’i jepej aty po të ishte ndonjë hall që duhej dënuar. Jo nuk u bë kjo, ajo mbledhja e Byrosë Politike ishte formale nga një pikëpamje, se s’kalonte dot, formalisht. Unë mendoj, nuk e di, apostafat ishte lënë nga Enveri pas Byrosë Politike që me atë të mbyllej ajo çështje dhe të mbaronte, nuk kishte asnjë qëllim tjetër ajo mbledhje. Por, duket që Mehmeti s’e duroi dot, sigurisht edhe kuptohet nga një pikëpamje po të kesh parasysh karakterin e tij, s’kishte ndonjë motiv tjetër.
Pas vdekjes së Mehmet Shehut, pasardhësi menjëherë u mendua që mund të ishit ju, apo kjo gjë me kalimin e kohës filloi të ngjizej?
Është menduar. Unë për veten time s’e kam menduar, por ishte pak a shumë, se unë kisha edhe funksionin e sekretarit të Komitetit Qendror, u bëra dhe President i Republikës. Kështu që, mora dy funksione.
Atëherë fillove të kuptosh se mund të ishit ju pasardhësi...
Kjo ishte një shenjë që siç duket do të zëvendësoja.
Enver Hoxha ua ka thënë ndonjëherë këtë?
Jo. Në fund, diku nga viti 1984-1985, një muaj përpara se të vdiste, ishim në shtëpinë e tij, unë, Adili dhe Hekuran Isai, po diskutonim për probleme të ndryshme. Ai tha e shikon, unë jam sëmurë, do ta kem të gjatë nuk e di, por tani çdo gjë iu bie juve. Ti, i tha Adilit, interesohu për problemet ekonomike, Hekuranit i tha të merret me problemet e brendshme të vendit. Mua mu drejtua, ti tha, merru me çështjet politike. Ju të tre, na tha, e keni në dorë të gjithë punën. Ky ishte testamenti i tij. E kam shkruar edhe në libër, përveç kësaj asgjë tjetër më nuk ka thënë.
Ju përmendet dy momente nga ‘85-’90 që ishte problemi ekonomik dhe problemi politik. Ka dy momente të tjera që doja t’ju pyesja. A e ndjenit ju peshën e të qenit pasardhës të Enver Hoxhës? E dyta, kur e kuptuar që sistemit i kishte ardhur fundi dhe Shqipëria domosdoshmërish do të ndryshonte?
Nuk ka dyshim që qenie ime në krye të vendit ishte e vështirë. Për çfarë arsye? Unë zëvendësoja një personalitet të tillë siç ishte Enver Hoxha. Ai është një personalitet me rëndësi shumë të madhe për historinë kombëtare të Shqipërisë.
Vazhdoni t’i qëndroni këtij mendimi akoma?
Jo vazhdoj, por unë mendoj që Shqipëria e jonë edhe sot edhe të në të ardhmen duhet ta respektojë dhe ta nderojë këtë figurë të madhe historike të popullit shqiptar. Këtu nuk është çështja je dakord ti apo s’je dakord me të, ti mund të mos jesh dakord me Ismail Qemalin, por Ismail Qemali është figura e madhe. Nuk ka figurë tjetër historike që 40 vjet me radhë mbajti lart flamurin e Shqipërisë, Shqipërinë e lirë dhe të pavarur. Unë nuk hyj në diskutim për këtë çështje. Kjo është bindja ime. Unë mendoj që edhe në të ardhmen historia jonë do ta ketë gjithmonë këtë figurë, një figurë të madhe për atë pjesë të historisë që i takon, jo më tepër.
Mund t’i thoni një herë një të keqe Enver Hoxhës?
E keqja e Enver Hoxhës është që Shqipëria nuk i realizoi të gjithë ato synime që kishte Enver Hoxha, dhe kjo për fajin e Enver Hoxhës, timen dhe të gjithë ne që ishim në krye, nuk e realizuam dot atë Shqipëri që duam. Pra, unë duke marrë postin e Enver Hoxhës, e ndjeja veten shumë të vogël për të qenë Enver Hoxha.
Pra e ndjenit peshën e të qenit pasardhës i Enver Hoxhës?
E ndjeja në kontakte me popullin, megjithëse më donin, më respektonin, e ndjeja që ndryshe është Enveri dhe ndryshe unë.
Masat që morët ju ishin për të evituar rrëzimin e komunizmit në Shqipëri apo për të sjellë pluralizmin?
Deri në atë kohë në 1990 ne luftonim për të evituar rrëzimin e komunizmit, duke i krijuar sistemit mundësi të reja, t’i përshtateshe kushteve të reja që u krijuan. Kur erdhi momenti i lëvizjes studentore, jemi tani në fund të vitit 1990, atëherë ishte e qartë për ne, për të gjithë, ishte e qartë që tashmë nuk ka rrugë tjetër, por në atë kohë, jo vetëm s’ka rrugë, por tashmë kalimi duhej bërë në mënyrë që të mos ndodhte asnjë incident se kishte mundësi për gjakderdhje.
A kishit indikator nga shërbimet sekrete që gjërat po lëviznin, indikatorë nga shkrime që bënin intelektualë të ndryshëm, Ismail Kadare, Sali Berisha, Ylli Popa, Servet Pëllumbi e kështu me radhë...
Po. Domethënë indikatorë nga organet e sigurimit nuk kam pasur gjë. Nga këto këtu nuk kishte gjë. Në gusht të vitit 1990 unë kam bërë një mbledhje të intelektualëve në Tiranë, ku ishin të gjithë këto emra që përmende ti, pra Ismail Kadare, Sali Berisha, Dritëro Agolli, ishin 100 e disa intelektualë. Kërkoja nga ata mendimin lidhur me zhvillimet, çfarë propozimesh bënin. Në atë kohë ne kishim shtruar problemin e demokratizimit të jetës, në kuptimin që të demokratizohej mendimi, që çdo njeri të fliste lirisht.
A mund të kishte demokraci mendimi pa demokraci politike?
Do të vij edhe këtu. Në këtë plan që them unë, folën të gjithë shokët, ishin të këtij mendimi që thashë edhe unë. Në një moment, kur e pashë që nuk po shkonin më tej, shtrova unë çështjen, ore shokë, thashë, si mendoni, a duhet ne të kalojmë tek pluripartizmi? Përgjigjen e parë e dha Luan Omari, që e shpjeguan se pse tek ne nuk janë kushtet për pluripartizëm. Pastaj foli Sali Berisha...
Ua tha anglisht...
Shqip. Tha se koha nuk është tek ne sepse populli nuk është i përgatitur, nuk e ka kulturën e duhur për një shoqëri pluripartizmi. Kadare nuk foli. E pyeta unë se çfarë mendonte. Ai tha se këto çështjet juridike s’i merrte vesh.
Ai të kishte çuar letër përpara...
Po. Unë i thashë, nëse ka një njeri që e di këtë punë je ti, por nëse s’do të flasësh mos fol. Pastaj kaloi me të qeshur. Pra mendimi i tyre ishte jo. Kjo ishte në gusht të 1990. Pa dyshim që kanë pasur shumë arsye që ato u rezervuan për këtë, por sidoqoftë, kaq thanë. Kur erdhi lëvizja studentore, atëherë unë dhe shokë të tjerë ishin të bindur se tashmë nuk ka çfarë bëhet në rrugën socialiste, por duhet kaluar në pluripartizëm.
Ishte hera e parë që e takoje?
Përveç takimit me intelektualët, Sali Berishën herën e parë që kam parë unë, e kam takuar në Paris, kur ishte sëmurë Hysni Kapo. Por doktori i Hysniut ishte Dine Abazi. Dinia thirri Sali Berishën dhe Sabit Brokajn që të bëhej roje 24 orë, se nuk e përballonte dot fizikisht. Aty e kam takuar për herë të parë Saliun, aty kam biseduar më të. Pastaj i thashë në këtë mbledhje me intelektualët, hera e dytë, viti 1979 e kam takuar herën e parë, herën e dytë në 1990. Në 10 dhjetor të 1990 më merr Xhelil Gjoni më thotë që ka mbledhur disa pedagogë do t’i dërgojë tek studentët për t’i qetësuar. I pyes kush janë, më tha disa emra, midis tyre më tha Sali Berisha. Mua më kujtuan se ishin disa nga Tropoja, Azem Hajdari, ja 2-3 të tjerë. I thashë, thuaj Saliu të kalojë nga unë një çikë, ishte pedagog.
Sali Berisha ishte pjesë e elitës intelektuale të Tiranës së asaj kohe?
Pa dyshim. Kishte shkruar edhe në shtyp në ato kohë. Ishin mendimet e veta karakter demokratik. E thirra Saliun, kam bërë muhabet as 2 minuta jo. I thashë, të lutem shumë, meqë do të shkosh tek studentët, i thuaj nga ana ime se unë nuk vajta sot sepse ato nuk vajtën, nëse ata nesër shkojnë në shkollë unë vete pasdite tek ata. Kaq edhe asgjë tjetër.
A mund të konsiderohet kjo që ju e çuat Sali Berishën tek studentët në atë kuptim që ishte i dërguari juaj për të bërë pluralizmin, si vijues i mësimeve tuaj?
Jo s’ka lidhje, s’ka asnjë lidhje tjetër, ky ishte misioni që i ngarkova unë. Ai vajti, se çfarë ka thënë s’e di. Di vetëm që erdhi tek unë në 12 e gjysmë të natës, më tha këto fjalë, i thashë unë i the, vajta më tha, me ata nuk merresh vesh, çfarë thotë njëri nuk thotë tjetri. Mirë i thashë unë, ia the ato që të thashë. Ia thashë, më tha. Mirë i thashë unë, faleminderit, natën e mirë, natën e mirë. Kaq edhe asnjë fjalë tjetër.
Ju thatë që nuk keni pasur një rol specifik për dërgimin e Sali Berishës në krye të lëvizjes studentore dhe themelimit të PD. Ai ishte një proces përtej vullnetit tuaj, s’mund ta kontrollonit dot besoj?
Çfarë ka bërë Saliu është punë e Saliut, s’kishte punë me mua. Me mua kishte vetëm t’i transmetonte atë që nuk vajta pse s’vajtën ata në mësim dhe do të veja nëse do të vendin ata në mësim.
Ju keni luajtur rol në vendosjen dhe në zgjedhjen e Fatos Nanos si kryetar?
Rol, Fatosin e zgjodhën ata, komisioni që u caktua. Nuk ka dyshim që unë kam qenë për Fatos Nanon dhe e kam respektuar si një njeri i aftë, edhe kur u bë Kryeministër, jam unë që e kam iniciuar për këtë detyrë se kam vlerësuar tek ai një shok mjaft të papërgatitur.
Është e vërtetë që ju përpara Fatos Nanos keni thërritur Maqo Lakrorin për t’i propozuar një funksion të tillë?
Kam pasur një ide edhe për Maqo Lakrorin, por nuk pranoi.
Ka pasur kandidatura të tjera?
Në atë kohë jo.
Pse Fatos Nano dhe jo një tjetër?
Mua më është dukur një kuadër shumë i përshtatshëm në atë kohë, po të më pyesësh sot s’e kam atë mendim.
Pse?
Fatosi tani ka ndryshuar shumë.
Nuk është Fatosi i asaj periudhe?
Jo, nuk është, ka ndryshuar negativisht, për mendimin tim. Roli që po luan sot është shumë i keq, nuk e përkrah.
Me mendjen që jeni sot, kë mund të vinit në atë kohë?
Po Fatos Nanon. Për atë kohë për atë kohë kam qenë i bindur.
Edhe me mendjen e sotme?
Edhe me mendjen e sotme. Por, Fatosi i sotëm është me para. Fatosi i atëhershëm ka qenë pa para.
Është sistem kapitalist, sistem konkurrence ku paraja s’është e keqe si ka qenë dikur, ajo është e mirë...
Unë s’thashë gjë, ajo të ndryshon.
Keni luajtur ju më pas edhe për krerët e partive të tjera që u krijuan në atë periudhë?
Absolutisht jo. As për asnjë. Ka shumë njerëz që thonë tani pse Fatosin e bërë të PS, Berishën në PD, këtë e çove këtu, jo, jo asnjërin.
Nuk donit apo nuk kishit mundësi?
Nuk ishte në linjën time që të interesohesha. Unë të thashë, e dërgova Berishën për të vendosur raportin tim me studentët, për të sqaruar raportin tim me studentët, vetëm kaq. Pastaj se ç’bënin studentët për të krijuar PD, ku u fut dhe Berisha, kjo s’më intereson mua, është punë e tyre. Ndërkohë Skënder Gjinushi krijonte PSD, ishte punë e tij, s’u konsultua me mua këtë gjë. Po, thashë jam i interesuar për PS që rrjedh nga Partia e Punës. Edhe sot që ne bisedojmë unë s’jam anëtar i PS, por jam i majtë, s’e njoh fare Edi Ramën, s’takohem ndonjëherë me të.
S’e ke takuar kurrë Edi Ramën?
Nuk them se s’dua ta takoj, s’ka ndonjë inat, s’e kam takuar se s’e quaj të nevojshme.
Po në vitet ’90 ia keni dëgjuar emrin?
E kam dëgjuar emrin e tij dhe pikëpamjet e tij. E kam dëgjuar dhe e dëgjoj.
Po me Sali Berishën dhe Fatos Nanon jeni takuar?
Asnjëherë më. Jam takuar si gjithmonë në funksion të detyrës, me këta jam takuar.
Kush është një pishman, një gjë që ju ka mbetur merak nga periudha 45-vjeçare e sistemit komunist, të cilën do të donit ta bënit ndryshe nga ç’e keni bërë?
Çështje personale nuk kam. Shtetërore kam këtë, do të doja që Shqipëria të kishte përparuar më shumë, domethënë, ajo koha jonë të ishte shfrytëzuar më mirë për një zhvillim më të madh të vendit tonë, veçanërisht nënkupton zhvillimin ekonomik dhe kulturor, sidomos në fushien ekonomike mund të bëhej më shumë.
Përmes kësaj mendoni se do të ruhej më shumë sistemi komunist?
Është e vështirë të mendohet ndryshe nga raportet e komunizmit në botë. Komunizmi në Shqipëri është i lidhur me sistemin komunist në botë. Ndryshimet që ndodhen në botë, ndodhën në Shqipëri.
A jeni pishman për këtë?
Jo, bota rrotullohet.